Geleneğimizde er adı diye bir şey vardır. Ulu kağanlık bengütaşları olan kısaca Orkun bengütaşları dediğimiz Bilge Kağan ile Köl Tiğin bengütaşlarında Köl Tiğin’in nasıl er adı iyesi olduğu anlatılır.

Bu er adları, ulu ünvanlar, kurlar [”rütbe, mertebe, düzey; ku(r)şak”] ve diğerleri ya da bu sanları barındıran adlar… Bilge Kağan, İlteriş Kağan, Yabgu sanı, Şad/Çad sanı, Tarkan sanı… hepsi başarılar, erdemler, er erdemi sonucu verilen, sunulan, yani hak edilen, kişi değimli görülüp verilen adlar, ad öbekleridir. Tiğinler [şehzade, prens] için bile, bu böyledir, bkz. Köl Tiğin.

Durum böyle iken yine de kimselerin ”yabgu” gibi adlarla anıldığı, ki yabguluk kağanlıkdan hemen sonra gelen bir konumdur -gerisini siz düşünün-, çocuklarımıza yukarıda andığımız gibi adların konulduğu bir gerçek. Kuşkusuz bunlar güzel amaç ve duygularla yapılıyor, ancak ne yazık önemli ayrıntılar görülmüyor ya da görmezden geliniyor.

Günümüzde Türkçe adların öyküsü acıklı. Çoğunlukla ya Arapça, ya Farsça adlar kullanılmakda, ya da bir takım Türkçe kemikleşmiş adlardan öteye geçilemiyor. Başda değinilenle de, daha da güzel olmayan bir görünüm ortaya çıkıyor.

Kişiye verilen ad cuk diye oturmalı, ona uymalı, güzel dilek de bildiren bir ad olabilmekle birlikde geleneğimiz, anlayışlarımızla çelişmemelidir. Nitekim bizim bir töremiz, bir düzenimiz olup bunlardan ileri gelen bir ağırlık vardır ve bu ağırlıkların sunduğu, yarattığı bir değer, erdem ve saygınlık ile anlayış söz konusudur. Bunlar, geçmişde olan oluşlar olsa bile, halen, kişioğlunun geçmişle bağlarının asla kopmaması ve de hatta onunla birlikde yaşaması nedeniyle diri olan, yaşayan şeylerdir ve günümüze etki edip bugün bizi biz yapan, biz olmamız ve olabilmemizde etmen olan şeylerdir. Bilge Kağan, değimli olduğu için bizim bugün bildiğimiz Bilge Kağan olmuş ve de en yüksek düzey olan kağanlık konumuna gelip kağan olmuştur. Daha yaşamda bir başarısı söz konusu olmayan, hatta yeni doğmuş, bu yüzden daha kılık kılıncı, kişiliği olmadığından bir anlamda ”belirli bir kimse” olarak bile algılanmayan bir kimseye kağan denemez. Bu tek bir örnek bile, naçizane yeterlidir sanıyoruz.

Geçmişimize, atalarımız dedelerimize ve töremize saygımız olmalıdır. Bir töremiz vardır ve geçmişiyle bugünüyle ona saygılı olmak durumundayız. Durumundayız ki, bizi bizi yapan değer ve erdemler yaşasın ve zihinlerimizde bu değerli kavram ve olgular değimli oldukları, hak ettikleri yerlerde olsunlar. Çünkü bütün bunlar, tarih demekdir. Çünkü dil, görgü demekdir. Gelenek demekdir. Anlayış ve yaşam biçimi, yaşantı demekdir.

Her ne kadar anmak için, bir mesaj koymak ve bir şeyleri yaşatmak için bunlar yapılıyor olsa da, bunlar yanlış olup, asıl mesajı verecek ve gürgen gibi toplumda ve yaşayan dilde kök salıp gür olacak adlar, Türkçe adlarımızdır. Bunun nedenleri vardır.

Bu yüzden bizim önerimiz, erlerinize kızlarınıza Türkçe kişi adları koyun. Koyalım. Koyalım ki, Türkçe adlarımız kendine yeni bir öykü bulsun. Acıklı olmayan bir öykü. Ve kendine yeniden dipdiri bir yaşam bulsun. Türkçe adlar mı?

akçeçek. Ak çiçek. Çok güzel bir kız adı.
almıla
. Bilinmese de anlamı ”elma”dır.
alp
. Kahraman, yiğit demek.
akıgönül
. akı sözü ”cömert, eli açık” anlamına gelir.
arıgönül
. Arı, temiz gönül. Kız adı.
atış
. Bir erkek adı. Kaşgarlı divanında verir.
ayyaşın
. Ay ışığı demek. Kızlara çok güzel ad olur.
batur. Kahraman demek. Güzel erkek adı olur.
berktörü. Sağlam, be(r)k devlet, demekdir. Erkek adı.
çağrı. Alıcı bir kuş. Çağrı Beğ‘in adının geldiği yer.
erdem. Erdem, [gidilmesi gereken] yol.
erk. Erk, güç, irade. erkin sözü ise ”özgür” anlamına gelir.
esen. Esenlik, esen olan.
kutatmış. Kut ile bir olmuş, demekdir.
kutlu(ğ). Erkek adı.
teğiş. Erkek adı, Kaşgarlı divanında verir.
teğmiş. Ulaşmış, ermiş, değmiş, varmış. Verilecek kişinin yaşamın güzelliklerine, amacına ülküsüne varma dileğin ada güzel yansıması.
temir. Demir. Kuşkusuz özgün biçim sözbaşı t daha güçlü ve kesgin bir addır.
tutunmuş/tutunmış. Güzel ad. tutunmak sözü aynı anda ”sabır”, yani dayanç, dayanma gücü anlamına gelir [bkz. Mukaddimetü’l Edeb, Nuri YÜCE, TDK]
tüzmiş. kutalmış gibi bir ad. Anlaşmaya varmış, huzura ermiş, uyum içinde gibi anlamlardadır.
yalın. Alev; parlaklık gibi anlamlara iye. Güzel kız adı olur. Bugünkü biçimiyle yalım.
yula. Kandil demek. altunyula/altınyula da olur. Sonuncusu Levent Kaya ustamızın Çölde Dor adlı romanında geçer. Yine çok güzel bir kız adı.

Bunlar esimize çala gelen adlardır. Bu dizini bu başlıkda genişleteceğiz.