Elçilerimiz III

Önyüz Dernek Töre Dilimiz Ortak Dilimiz Elçilerimiz III

Bu konu 0 yanıt ve 1 izleyen içeriyor ve en son  Caner Çetin tarafından 27 Şubat 2018 gününde 00:22 tarihinde güncellendi.

  • Yazar
    Yazılar
  • #2601

    Caner Çetin
    Yönetici
    • Katkılar : 281
    • Konular : 113
    • Cevaplar : 168

    Kardeşlerimizle yakınlaşmak, dilimizin ve birliğimizin gücünü güçlendirmek adına dizinin üçüncü bölüğü budur.

    köçürme. Göçürme, yani copy. Uygur. qutadgu bilikniŋ erep élipbéside yézilgan köçürmisi. (günümüz Uygur) ‘’Kutadgu Biliğ’in Arap elifbası/alfabesiyle yazılmış göçürmesi.’’ Aslı Türk-Uygur yazılı idi yanılmıyor isem; Yeni Uygurca sözlükte örnek söz bundan olsa gerek. Kaşgarlı da Divan’da istinsah etmekten için göçürmek diye söz eder: ol bitiğ köçürdi. ‘’O kitap istinsah etti.’’ Göçürmek, göçürme diye uzun zamandır kullanırım. Bu çalışma vesilesiyle günümüz Uygurcada da kullanıldığını, süregeldiğini öğrenmiş ve çokça mutlu oldum. Yine köçürüş (göçürüş): to copy.

    keşik(çi). Sıra; nöbet (tutan askeri birlik). Azerbaycan (saptadığımca Nahçıvan) ağzında keşiy diye geçiyor. Muhtemelen Kaşgarlı’nın andığı keziğ sözü evrile keşiy olmuşa benziyor. Yine Tarama Sözlüğü’nde keşik diye girilidir. Levent Kaya ustamızın son çalışması/çevirisi Moğolların Gizli Tarihçesi’nde gündeme gelmiştir. Kaşgarlı ilgili girdide ‘’dönüşümlü olarak yapılan bir işte sıra’’ diye açıklar. Anlam genişlemesi ile cesaret anlamına da geldiğini belirtir. bu ı(ı)şta saŋa keziğ kere(e)k.

    kéçirim. Geçirim (af). Uygur. kéçirmek. Affetmek. kéçirerlik. Bu gibi sözlerdeki son k sesinin ğ’den dönüşme (sertleşme) olduğunu sanıyorum. Zaten ilgili kullanımlardan/anlamlardan da bu sonuç çıkıyor. Yani: geçirirli (affedilir derecede, bağışlanabilir). Günümüzdeki -li/-lı eki -liğ/-lığ ekine gider. Böylece geçirirlik: Bağışlanabilirlik.

    kürgenek. Moymul/muymul (kuşu) diye veriliyor Yeni Uygurca sözlükte. Moymul için de falco tinnunculus (bayağı kerkenez) deniyor araştırırken denk geldiğim bir yerde. Bu ad beni Kaşgarlı’nın verdiği ve Ercilasun-Akkoyunlu hocaların Divan (TDK) çalışmalarında falco tinnunculus saptadığı kekük adına/kuşuna götürüyor. Zira kekük sözünün anlamına bakınca, ki kek, mihnet, kin gibi anlamlarda kekük de ekte doğru izdi isem ‘’(sürekli olarak) kek sahibi’’ olur, buradaki kürgenek adı da anlamlı geliyor. Yapı kür-gen-ek. kürgen, bildiğimiz gürgen yani gür, bek olan demektir. Kür Şad adından bildiğimiz kür bu kür olmakla birlikte bir ağacımızın adı da gürgendir. -ek (/-ak) eki de genellikle ifade edildiği gibi burada bir tür ‘’küçültme’’ görevinde görünse de, bunun her zaman sanki pek doğru olmadığı, gördüklerimden hareketle yalnızca kimi durumlarda geçerli olduğunu sanıyorum. Anlam olarak baktığımızda kısaca ‘’gür, bek (berk, pek) olan kuş’’ denmiş denebilir. Dolayısıyla yukarıdakileri birleştirince bu kuş adı kerkenezi anlatıyor olmalı. Hatta çok ilginç, kerkenez adına bakınca ‘kürgenek’i görmüyor değilim ilk bakışta. Ancak bunu dil bilimi kuralları/bilgisi birikimi içerisinde mantıklı bir zeminde açıklamak gözüme zor geliyor.

    tiyin. Bu, en iyi Orkun yazıtlarımızdan bildiğimiz diri. Geçmiş Tekin teyeŋ diye okumuş. Sincap. Uygur bugün böyle dediği gibi bu sözü babamdan da tehin diye bilirim. Dolayısıyla bizim coğrafyamızda da, aynı yine Uygur taş yazıtlarında sıç(g)an için geçen küsgü sözünün var olduğu ve birçok diğer sözümüzün de halen varlığını koruduğu gibi var olan bir söz. Ne mutlu!

    Bilinmesi Adına

    dama dama göl olar, dada dada yox olar. (Azerbaycan) Dam(lay)a dam(lay)a göl olur (, tada tada yok olur). Damla, damlamak sözleri tam- (dam-) gövdesinden gelir. Dama sözünü, yapa yapa, bile bile, gide gide ya da göre sözü gibi düşünün.

    qızım saŋa étay, kélinim sen aŋla. (Uygur) Kızım sana söyleyim, gelinim sen anla.

    tört köz bilen kütmek. (Uygur) Dört göz ile beklemek. Buradaki kütmek eylem adı bildiğimiz gütmek. Bek-lemek, gözet(le)mek, riayet etmek, izinden gitmek gibi anlamlara iyedir. Yine bu yüzden örneğin güdümlü füze denir. Bu yüzden ben özüm sakız gibi yapışmış, dron denen ancak dron yazılması dahi becerilemeyip drone yazılan araca güder derim. İstenen iş doğrultusunda hareket ediyor, söyleneni (talimat girileni) güdüyor, onun izince kılıyordur çünkü.

Bu konuyu yanıtlamak için giriş yapmış olmalısınız.